If you are experiencing pain of love or any other kind of emotional crisis,  with the study of this article, you can understand its causes and can develop a soothing understanding.

All that we know as our 'Self '..!!!

To understand the cause of emotional pain; we need to understand what is life in its spiritual perspective ? To make things easy, we need to understand what is our 'Self ' and what is Soul, Heart, Mind, Ego and their respective roles.

We have an eternal form of pure self.. its True, eternal and Joyous..Sat - chit -Anand swaroop. Just a shapeless intelligent energy. This pure form of consciousness sends parts of its being on different planes to gain experience of life in different planes. The part of this pure consciousness that visits our physical world, is called Atma or Soul or Jeevatma. As it enters the plane of the earth, it cannot operate on its own, it has to accept the conditions of this world. The life on earth can be experienced only within the constraints of physical world. Thus, the incarnating soul has to manifest through a physical body and operate through its Heart, Mind and Ego. 

Human heart is not just a blood pumping organ. In its subtle form, it is a center of our consciousness where we experience emotions. It has frequencies different from the conscious mind. The heart understands the language of emotions. It cannot express itself through words.

Mind is the logical part of our consciousness. It interprets the stimulus signals collected through the sense organs and manipulates them in the form of thoughts. It also commands the body parts for different functions.

Ego is the form of consciousness that creates identity of the self. It creates a sense of being distinct. It is the part of our consciousness that observes; experiences; takes decisions, creates its esteem and commands discretion. It relates the effects with causes and assign relationship. Because of Ego we feel belonging with 'Me' and 'Mine'. 

Life & Pain

Our worldly life is a part of a grand divine scheme. In the process 'The law of Karma' and the principle of evolution of the entire human species works together. 

As we look at life in its entirety, it is seen that people get into different kinds of relationship on the basis of kind of karmic dues accumulated out of the transactions they did during the past lives. In the process of settlement of the dues, persons keep experiencing joy and pain and keep learning. Side by side, as a result of reactions during this settlement; new karmas are generated..and the cycle keeps rotating...!! 

Our soul besides learning and developing higher qualities from different dimensions; keeps on settling the karmic dues with related persons. In this way, the friendly and related souls come in contact with others, imparts certain lessons; learn themselves and keep evolving. 

Before the soul incarnates in the physical world, it decides its syllabus to learn things (divine qualities e.g. Love, Patience, Sympathy, Empathy etc.) during respective life. However, the soul does not involve in transactions of the world, directly. Instead, it has to accept the basic conditions of earth life e.g. it has to experience the world through Body, Mind, Heart and Ego. The incarnating soul can only communicate with the heart of individual. The communication from Soul to heart is known as Intuition or Inspiration. The soul can only transact with the heart because the vibrations of the higher qualities like Love, Patience, Sympathy, empathy etc. are received only by Heart. 

The scope of the Soul is very wide.. it travels from one plane to another and operates on different dimensions simultaneously. The vision and power of its purpose of the soul is very magnanimous. On the other hand, the heart being an instrument at individual level, falls too small to receive and accommodate the vibrations of Soul's communication and gets overwhelmed. These instances are known as inspiration or intuition. 

Now, here is the real trouble. The heart receives messages from the soul but it has no mechanism to get it executed in the individual life. Individual human life is administrated through mind and ego. Because of this, the heart experiences romance and then either get settled or feels melancholy or frustration due to feelings of being ignored. 

Taking clue from the experiences and inspiration felt at heart, it is for the mind to put the same in the form of logical thoughts. The ability of Mind is always dependent upon input provided by the sense organs and its manipulation. The whole scope of mind is therefore frequency constrained perception. Further, it has its own attitude formed upon previous experiences. As such, the mind always fails to interpret feelings of heart in true sense. The spectrum of experience and perception are quite different. 

The mind has all worldly smartness and selfish attitude inculcated within its constitution. As such, it presents the feelings of the heart to Ego in such a way that Ego gets agitated. Ego experiences insecurity and inferiority as it is exposed to the higher virtues e.g., Love, Sacrifice etc. It simply gets scared at the idea of accepting those virtues and apprehend that accepting such qualities would foil all its efforts and strategies built upon self oriented philosophy. 

Sometimes, the mind has inherited broad and noble attitude from the previous experiences and can accept the inspiration felt in the heart. However, its own nature is such that it would fabricate the perception in logical way and would present pros and cones - positive and negative arguments at the same time. This creates ups and downs and the person would experience joy for some time and get frustrated later. 

This conflict between the heart and the mind creates the pain of confusion. 

The heart rejoices whenever life passes through such happenings where it is exposed with development of higher virtues or relationship demanding settlement of some Karmic dues. However, when the mind and ego cannot execute it in true sense, the paradox of despair is generated. The Heart feels tremendous pain and expresses it only in the form of tears. Thus, the pain and tears are nothing but the lessons of wisdom generated from the inner churning. This is the reason, one experiences a feeling of relief after shedding tears. 

આ જગતમાં જીવન એક મહા-યોજના મુજબ ચાલે છે. તેમાં કર્મનો સિદ્ધાંત અને સમગ્ર માનવ જાતના વિકાસ નો સિદ્ધાંત સાથે મળી કામ કરે છે

જીવન ને સમગ્ર રીતે જોઈએ છીએ ત્યારે જણાય છે કે પૂર્વ-જન્મ ના પરસ્પર વ્યવહાર માંથી ઉભા થતા લેણ-દેણ ના હિસાબે વ્યક્તિઓ વચ્ચે જુદા-જુદા સ્વરૂપના સંબંધ સ્થપાય છે. અને આ હિસાબોની ભરપાઈ કરવાની ગડમથલ માં વ્યક્તિ શીખતો જાય છે -ઉચ્ચ ગુણોનો વિકાસ કરતો જાય છે અને સાથે સાથે તેમાંથી ફરી નવા કર્મો બંધાય છે..

આપણું એક સનાતન સ્વરૂપ છે જે સત-ચિત-આનંદ સ્વરૂપ શુદ્ધ ચૈતન્ય છે. આ શુદ્ધ ચૈતન્ય પોતાનો એક અંશ જુદા જુદા planes ઉપર અનુભવ માટે મોકલે છે. આ જગત ઉપર ભૌતિકસ્તરે અનુભવ લેવા જે અસ્તિત્વ આવે છે તેને આપણે આત્મા કે જીવાત્મા કહીએ છીએ.

આપણો આત્મા જુદા જુદા જનમો દરમ્યાન જિંદગીના અનુભવો માંથી ઉચ્ચ ગુણ નો વિકાસ કરતો રહે છે. અને આ બધા અનુભવો જિંદગી ના અન્ય વ્યક્તિ સાથે ના વ્યવહારમાંથી નીપજે છે. અરસ-પરસ ના વ્યવહારોમાંથી ઋણાનુબંધ સર્જાય છે.

જનમો જનમ ની સફર દરમ્યાન આત્મા ઉચ્ચ ગુણોનો વિકાસ કરવાની સાથે સાથે અન્ય સાથેના ઋણાનુબંધ પણ પૂરા કરી શકે તેવી રીતે જગત ની સિસ્ટમ ચાલે છે. અને એ મુજબ સાથી આત્માઓ જીવન દરમિયાન આવે છે, શીખવે છે ને શીખે છે અને એ રીતે પોતાના આત્મિક વિકાસ કરતાં રહે છે.

આત્મા ભૌતિક જગતમાં અવતરે તે પહેલા જે તે જીવન માંથી પોતાને શું શું શીખવાનું છે તે નક્કી કરી ને(vision) આવે છે. પરંતુ આત્મા જાતે સીધે સીધો જીવન ના વ્યવહારો માં પડતો નથી. તેનો સંપર્ક હ્રદય સાથે  રહે  છે. કારણ કે આત્માના સિલેબસ માં પ્રેમ, સહાનુભૂતિ, ધૈર્ય, સમતા, શ્રદ્ધા જેવા ઉચ્ચ ગુણ હોય છે અને આ ગુણો ના તરંગો (vibrations/frequencies) મનુષ્યના હ્રદય સાથે નિસબત ધરાવતા હોય છે.

આત્મા તો જુદા જુદા જીવન ની સફર કરતો રહે છે અને તેનું ક્ષેત્ર બહુ વિશાળ છે તેની સામે જે તે જીવનમાં તે જેના મારફત કામ કરવા પ્રયત્ન કરે છે તે હ્રદય ઘણું સીમિત હોવાથી જ્યારે આત્મા પોતાના જીવન ના ધ્યેય માટે અતિ આવશ્યક ઘટનાઓ વિષે હ્રદય સાથે સંપર્ક સ્થાપિત કરે - ત્યારે તે સૂચના કે message ને આપણે પ્રેરણા કે આત્મબોધ કે intuition કહીએ છીએ.

હ્રદય પોતે સીમિત હોવાથી તેના માટે આ પ્રેરણા ને accommodate કરવું ઘણું મુશ્કેલ હોય છે.. અને તે અદ્ભુત રોમાંચ નો અનુભવ કરે છે (overwhelmed).

પ્રેમ નો અનુભવ આ કારણે અવર્ણનીય હોય છે. કારણ પ્રેમ નો ગુણ આત્માના સિલેબસ માં સૌથી અગ્રતા ક્રમે હોય છે.

અહીં એ વાત સમજી લેવી જરૂરી છે કે એવું નથી કે માત્ર સ્ત્રી પુરુષ નાં પ્રેમ ને જ આ બાબત લાગુ પડે છે .. હકીકત માં તો જે કોઈ સંબંધ, જે કોઈ ઘટના માં આ જીવન માટે આત્માએ જે ઉચ્ચ ગુણ દ્રઢ કરવાનો નિર્ધાર કરેલ હોય તેવા ગુણ નો ઉપયોગ થાય, ઋણાનુબંધ કપાય તેવી પરિસ્થિતિ આવતી હોય ત્યારે આત્મા નો સંદેશ -પ્રેરણા હૃદય ને મળે છે.. અને આપણે અદભૂત રોમાંચ અનુભવીએ છીએ.

પણ જે પ્રેરણા મળે છે તે મુજબ જીવન ને ચલાવવા નું વ્યવસ્થાતંત્ર હ્રદય પાસે હોતું નથી. જીવન ચલાવવા નું તંત્ર માણસના મન (mind) અને ઈગો (ego)પાસે હોય છે. આ કારણે હ્રદય થોડો સમય અવર્ણનીય રોમાંચ અનુભવી પછી શાંત થઈ જાય છે... અથવા કલેશ અનુભવે છે.

હ્રદય પાસેની પ્રેરણા ને લઇ મન જીવન નાં વ્યવહારો માટે ઉપયોગી વિચાર વલય નં સર્જન કરે છે. પણ આ મન ની વૃત્તિ (attitude) ઉપર પાછલા અનુભવો માંથી સારી નરસી અસર થયેલ હોવાથી અને પાંચ-ઇન્દ્રિય ની સાથે ઘરોબો હોવાથી મન તાર્કિક અભિગમ અપનાવે છે અને પ્રેરણા ને વાસ્તવિક્તાથી દૂર છે તેમ કહી અવગણવાનું શરૂ કરે છે.

જગત ની બધી હોંશિયારી ને સ્વાર્થ સાધવાની વૃત્તિ આ મન પાસે હોય છે તેથી તે હ્રદય ના પ્રેમ, સહાનુભૂતિ, ધૈર્ય, સમતા, શ્રદ્ધા જેવા ઉચ્ચ ગુણ ની વાત થી ઈગો ભડકી ઉઠે તેવા તર્ક વિતર્ક રજુ કરે છે - પ્રેમ જેવી ઉચ્ચ બાબતો ની વાત આવે કે તુરંત ઈગો ને insecurity and inferiority complex થવા લાગે છે કારણ તેમાં સહન કરવાનું કે જતું કરવાનું ને વિશાળ દિલના થવાની જરૂર પડે તેમ હોય છે. તેને હ્રદય ની વાત માનવમાં જીવન ની જે બાજી તેણે ગોઠવી છે તે બગડી જવાની બીક લાગે છે .. હવે જો જન્મો-જનમ ના અનુભવો માંથી મન પણ શીખતું શીખતું એ કક્ષા એ પહોંચી ગયું હોય તો તે હ્રદય ની વાત માની લે તે વું બને છે.. પણ મન ની પાસે તર્ક હોય છે તે ફરી બંને તરફ ની દલીલો રજૂ કરે છે.. તેથી અનિશ્ચિતા ઊભી થાય છે.. ઘડીક માં સુખ તો ઘડીક માં દૂખ નો અનુભવ થાય છે..

આ વિરોધાભાસ ને કારણે દિલ અને દિમાગ વચ્ચે વિરોધાભાસ નો વિષાદ પેદા થાય છે.

જીવન ની ગાડી જ્યારે પણ મહત્વના ગુણ કેળવાય અને પૂર્વના ઋણાનુબંધ નું આદાન પ્રદાન થઈ શકે તેવા સ્ટેશન પર આવે છે ત્યારે દિલ જેને આત્મા માંથી પ્રેરણા રૂપે સૂચના મળે છે, ખુશખુશ થઈ જાય છે.. પણ જેની પાસે execution power છે તે મન અને ઈગો તેમાં સહકાર ના આપી શકે ત્યારે વિષાદ થાય છે.. અને પછી અંતરમાં આ વિષાદ દૂર કરવાની કવાયત થાય છે .. બેચેની અનુભવાય છે .. જે હ્રદય આત્મિકસાથી પાસે થી પ્રેમ નાં આદાન પ્રદાન નો અવસર જોઈ રોમાંચિત થઈ ગયું હોય તે રડે છે .. અને અશ્રુ એ બીજું કાઇ નથી પણ મન અને દિલ ની કશમ-કશ માંથી સાર રૂપે જે સત્વ નીકળે તે છે. તેથી જ અશ્રુ વહ્યા પછી બેચેની ની વ્યથા-પીડા ઓછી થઈ હોય તેવું લાગે છે.

આ પીડા પણ છેવટે તો lessons શીખવાની પ્રક્રિયાનો એક અનિવાર્ય ભાગ જ હોય છે.. પીડા થાય નહીં તો ચેતના ઉપર જે તે ગુણ ની અસર પેદા થઈ શકે નહીં.. પીડા નો અનુભવ થાય તેનો મતલબ તો એજ છે કે આપણે કોઈ મહત્વનો પદાર્થ-પાઠ લેવાની ને જન્મો જનમ ના સાથી સાથેના ઋણાનુબંધ ના વ્યવહાર ફેંડવાની પ્રક્રિયા માંથી પસાર થઈ રહ્યા છીએ ..

જેમનું મન વધુ મજબૂત હોય તેને હ્રદય ની વાત માનવામાં વધુ મુશ્કેલી પડે છે .. ને ભાવતીત થઈને જો તેમણે પ્રેમ નો સ્વીકાર કર્યો હોય તો તેમાથી છૂટી જવા જલ્દી જલ્દી બહાના શોધવા માંડે છે.

દિલ અને મન ની લાગણી ને દલીલો ને સાંભળી શું આચરણમાં મૂકવું તે કામ આપણો Ego કરે છે. આ Ego પાસે પોતાના બાબતની મિથ્યા false image હોય છે.. તેની ઉપર વ્યવહારુ ને સામાજિક માન્યતાઓ ની મોટી અસર હોય છે અને તે પોતાનું અભિમાન સાચવવા હમેશ પ્રયત્નશીલ રહે છે. તેને પ્રેમ, સહાનુભૂતિ, ધૈર્ય, સમતા, શ્રદ્ધા જેવા ઉચ્ચ ગુણ સાથે માત્ર દેખાવ પૂરતો જ સંબંધ રાખવાનું પોસાય છે. આ બધા ગુણ સામે તે લઘુતા ગ્રંથિ થી પીડાય છે અને તેથી તેને 'વિવેક ' નું રૂપાળું નામ આપી અવગણવા નો નિર્ણય લેવાનું તેને ઉચિત લાગે છે..

પોતાને કાઇ શીખવાની જરૂર છે કે પોતાની કોઈ ઉણપ છે તેવું માનવાનું ઈગો માટે સંભવ જ હોતું નથી. sorry બોલવાનું તેના માટે બહુ કષ્ટ દાયક હોય છે. પોતે down to earth છે તેવી ભ્રમણા માં રહેવા નું તેને ગમે છે.. આત્મિક સાથી તેની સાથે કંઇક શીખવા શીખવવા આવેલ હોય તેને સમતા થી સ્વીકાર કરવાને બદલે તેની ઉપર પણ પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે. તે તેની કોઈ ઉણપ વિષે ઈશારો કરે તો પણ તે સ્વસ્થતાથી સ્વીકાર કરવાને બદલે તે judgmental છે તેવી દલીલ કરી તેને ઉતારી પાડે છે.